Çin Komünist Partisi, reform ve dışa açılma döneminin yarattığı sınıfsal farklılaşma, bürokratikleşme, kariyerizm, yolsuzluk ve kişisel otorite birikimine karşı kapsamlı bir parti içi mücadele başlatıyor. Çin Komünist Partisi 20. Merkez Komitesi Beşinci Genel Kurul Toplantısı, 26-29 Ekim 2026 tarihlerinde Pekin’de gerçekleştirildi. Genel Kurulda kabul edilen ve 1 Kasım’da yayımlanan karar, “Partinin kapsamlı ve sıkı yönetiminin kararlılıkla sürdürülmesi” başlığını taşıyor. Karar, Çin sosyalizminin gücünü olduğu kadar çözmek zorunda olduğu çelişkilerin ulaştığı boyutu da gösteriyor.
Kararla birlikte Xi Jinping’in taslağa ilişkin açıklaması ve Genel Kurul bildirisi de yayımlandı. Üç belge birlikte okunduğunda, karşımıza sıradan bir disiplin genelgesi değil; Çin’de sosyalist iktidarın geleceğini, Parti-devlet ilişkilerini, sermayenin etkisini, kadro sorununu ve siyasal liderliğin niteliğini ilgilendiren kapsamlı bir müdahale çıkıyor.
Metinlerde yolsuzlukla mücadeleden kadro eğitimine, özel işletmelerde Parti örgütlenmesinden demokratik merkeziyetçiliğe kadar çok sayıda başlık bulunuyor. Ancak kararın en çarpıcı yönlerinden biri, Parti yönetiminde kişisel otoritenin ve “tek kişinin karar verdiği” anlayışın açık biçimde eleştirilmesi.
Kararda şu hükme yer veriliyor:
“Tek kişinin karar verdiği yönetim anlayışına ve otoriter aile reisi modeline izin verilmemelidir. Alt kademelerden, birinci sorumlu yöneticinin kişisel otoritesini her koşulda korumaları istenmemelidir.”
Hemen söylemeliyim ki; bu ifade, liberal çevrelerin iddia edeceği gibi ÇKP’nin liberal çoğulculuğa yöneldiği anlamına gelmiyor. Fakat ÇKP, kişisel otoritenin kolektif Parti iradesinin yerine geçme tehlikesini resmî bir karar metnine geçiriyor ve bunu doğrudan mücadele edilmesi gereken bir sapma olarak tanımlıyor.
Kararın iki yönü
Bir siyasal belge yalnızca ne söylediğiyle değil, hangi maddi ve toplumsal koşullar altında ortaya çıktığıyla değerlendirilmelidir.
ÇKP’nin bu kararı, bir yandan Partinin kendi sorunlarını açık biçimde saptayabilme ve kendisini yenileme gücünü gösteriyor. Diğer yandan, söz konusu sorunların artık görmezden gelinemeyecek ölçüde büyüdüğünü ortaya koyuyor.
Kararda bazı Parti üyeleri ve kadrolar arasında ideallerin ve inançların sarsıldığı, halkla bağların zayıfladığı, görev ve başarı anlayışının bozulduğu açıkça belirtiliyor. Biçimcilik, bürokratizm, hazcılık ve savurganlığın ciddi boyutlara ulaştığı; bazı kadroların sorumluluk almadığı, disipline uymadığı ve yetkilerini kişisel çıkarları için kullandığı ifade ediliyor.
Üstelik eleştiri yalnızca alt kademelere yöneltilmiyor. Metinde bu sorunların “üst düzey kadrolar arasında bile” görüldüğü özellikle vurgulanıyor.
Dolayısıyla karar, yalnızca bireysel ahlak bozukluklarından söz etmiyor. Parti ile halk, siyasal iktidar ile maddi çıkarlar, kolektif liderlik ile kişisel otorite arasındaki ilişkilerde meydana gelen yapısal bozulmaya işaret ediyor.
Reform ve dışa açılmanın yarattığı yeni çelişkiler
Çin Devrimi, 1949’da emperyalizme, feodalizme ve işbirlikçi kapitalizme karşı yürütülen uzun süreli bir halk savaşının sonucunda zafere ulaştı. ÇKP’nin tarihsel meşruiyetinin temelinde, işçi sınıfı ile köylülüğün ittifakına dayanarak ulusal bağımsızlığı sağlaması ve toplumsal mülkiyetin temellerini kurması bulunuyor.
1978 sonrasında başlayan reform ve dışa açılma dönemi ise Çin’in üretici güçlerini büyük ölçüde geliştirdi. Çin, yoksul ve geri bırakılmış bir ülkeden dünyanın en büyük sanayi merkezlerinden birine dönüştü. Bilim, teknoloji, altyapı ve savunma alanlarında önemli atılımlar gerçekleştirildi.
Ancak piyasa ilişkilerinin genişlemesi yalnızca üretici güçleri geliştirmedi. Aynı zamanda özel sermaye birikimini, gelir farklılıklarını, yeni ayrıcalıklı tabakaları ve bürokrasiyle sermaye arasındaki ilişkileri de büyüttü.
Piyasa mekanizmaları belirli bir tarihsel dönemde üretici güçlerin gelişmesine hizmet ederken, aynı süreç sosyalist siyasal iktidarın toplumsal temelini aşındırabilecek yeni sınıfsal güçler de yaratmıştır.
ÇKP kararında, reform ve dışa açılma döneminden sonra doğan Parti üyeleri ile kadroların oranının giderek arttığı özellikle belirtiliyor. Bu kuşak, devrim, ulusal kurtuluş savaşı ve sosyalist kuruluş dönemlerini doğrudan yaşamamıştır. Büyük bölümü, piyasa ilişkilerinin ve hızlı ekonomik büyümenin belirlediği toplumsal koşullar içinde yetişmiştir.
Bu nedenle Parti, kadro sorununu, yaş veya kuşak değişiminden ziyade, bir dünya görüşü ve sınıfsal yönelim meselesi olarak ele alıyor. Dolayısıyla; marksizme inancın, komünizm idealinin ve Çin’e özgü sosyalizme güvenin güçlendirilmesi çağrısı bu maddi dönüşümün sonucudur.
Tek adamcılığa karşı kolektif liderlik
Kararın en dikkat çekici bölümlerinden biri demokratik merkeziyetçilikle ilgilidir.
ÇKP, demokratik merkeziyetçiliği yalnızca disiplin veya yukarıdan aşağıya emir mekanizması olarak tanımlamıyor. Farklı görüşlerin dinlenmesini, azınlıkta kalan görüşlere doğru yaklaşılmasını ve kolektif karar mekanizmalarının işletilmesini demokratik merkeziyetçiliğin ayrılmaz parçası sayıyor.
Kararın “otoriter aile reisi modeli”ne karşı çıkması bu nedenle önemlidir. Devrimci bir partide hiçbir yöneticinin kişisel otoritesi örgütün programından, tüzüğünden ve kolektif iradesinden daha üstün olamaz.
Bu hükmü doğrudan Xi Jinping’e yönelik bir girişim olarak yorumlamak sansasyonel ve yüzeysel bir okuma olabilir. Ancak kararın kişisel otorite birikimini gerçek bir tehlike olarak gördüğü de açıktır.
ÇKP’nin kendi metni, bu yönüyle, sosyalist bir partinin; programa, kolektif akla, örgütlü kadrolara ve halkla kurulan canlı ilişkiye dayanması gerektiğini ortaya koyuyor.
Yolsuzluk yalnızca ahlak sorunu değildir
Kararda üst düzey yolsuzluk failleri “kaplanlar”, taban düzeyindekiler “sinekler”, yurt dışına kaçanlar ise “tilkiler” olarak adlandırılıyor. “Demir şapkalı prensler” olarak adlandırılan dokunulmazlık sahibi ayrıcalıklı kişilerin bulunmasına izin verilmeyeceği belirtiliyor.
İnternet, sanal para birimleri, sınır ötesi fon hareketleri ve blokzincir teknolojileri kullanılarak gerçekleştirilen yeni yolsuzluk biçimleri de mücadele kapsamına alınıyor.
Bunlar, yolsuzluğun Çin’de giderek daha karmaşık mali ve teknolojik biçimler kazandığını gösteriyor.
Yolsuzluk; siyasal yetki, kamu kaynakları, özel sermaye ve kişisel servet birikimi arasındaki ilişkinin ürünüdür.
Özel sermayenin büyüdüğü, kamu kararlarının büyük mali değerler yarattığı ve bürokratlarla şirketler arasında “döner kapı” ilişkilerinin geliştiği koşullarda yolsuzluk, tek tek kişilerin ahlakından daha geniş bir maddi temele oturmaktadır.
Bu nedenle “kaplanların” ve “sineklerin” cezalandırılması zorunludur fakat yeterli değildir. Kalıcı çözüm; kamusal mülkiyetin güçlendirilmesini, planlamayı, emekçilerin söz sahipliğini, karar süreçlerinin şeffaflığını ve siyasal yetkinin maddi ayrıcalık üretmesinin önlenmesini gerektirir.
ÇKP kararının başarısı; salt kaç kişinin tasfiye edildiğiyle değil, yolsuzluğu yeniden üreten maddi ilişkilerin ne ölçüde sınırlandırıldığıyla ölçülecektir.
Özel işletmelerde Parti örgütlenmesi ne anlama geliyor?
Kararda özel mülkiyetli ve karma mülkiyetli işletmelerde Parti inşasının güçlendirilmesi isteniyor. Özel okullarda, özel hastanelerde, platform şirketlerinde ve yeni istihdam biçimlerinde Parti örgütlenmesinin yaygınlaştırılması öngörülüyor.
Bu yönelim, Çin’de siyasal iktidarın özel sermayeyi, Parti-devlet yapısının siyasal denetimi altında tutmaya çalıştığını gösteriyor.
ÇKP, piyasa ilişkilerinin gelişmesiyle ortaya çıkan yeni ekonomik alanları siyasal örgütlenmenin dışında bırakmak istemiyor. Platform işçileri, teknoloji şirketleri, özel sağlık ve eğitim kurumları ile yeni toplumsal kesimler Parti örgütlenmesinin kapsamına alınmaya çalışılıyor.
Bununla birlikte, bir işletmede Parti örgütünün bulunması tek başına o işletmedeki ilişkileri sosyalist hale getirmez. Temel soru, üretim araçlarının kimin denetiminde olduğu, üretilen artı değere kimin el koyduğu ve işçilerin karar süreçlerine ne ölçüde katıldığıdır.
Parti örgütlenmesinin emekçilerin haklarını, kamucu planlamayı ve toplum yararını gözetmesi durumunda sermayeyi sınırlayan bir işleve sahip olması mümkündür. Yalnızca idari denetim sağlayan, fakat sermayenin sömürü ilişkilerine dokunmayan bir örgütlenme ise sınıfsal çelişkiyi emekçiler lehine ele alamaz.
Dış tehdit ile iç sağlamlık arasındaki bağ
ÇKP belgeleri, dünyanın yeni bir çalkantı ve dönüşüm dönemine girdiğini belirtiyor. Dış çevredeki belirsizliklerin arttığı; egemenliğin, güvenliğin korunmasının ve kalkınmacı politikaların uygulanmasının daha zor hale geldiği vurgulanıyor.
Bu tespit, Parti meselelerini doğrudan ulusal bağımsızlık ve devlet güvenliğiyle birleştiriyor.
Emperyalist kuşatma, teknoloji ambargoları, ticaret savaşları, askerî baskılar ve bölgesel çatışmalar karşısında Çin’in dayanma gücü yalnızca silahlı kuvvetlerine veya ekonomik büyüklüğüne bağlı değildir. Siyasal önderliğin niteliği, kadroların halka bağlılığı ve Parti içindeki birlik de ülkenin savunma kapasitesinin parçalarıdır.
Burada ulusal bağımsızlık ile sosyalizm arasındaki bağ yeniden ortaya çıkıyor. Emperyalizm karşısında siyasal bağımsızlığını koruyamayan bir ülke, kendi kalkınma yolunu belirleyemez. Ekonomik kaynaklarını ve üretim araçlarını kamusal hedefler doğrultusunda yönlendiremeyen bir ülke de bağımsızlığını uzun süre koruyamaz.
ÇKP, Parti disiplinini bu nedenle yalnızca örgütsel bir mesele değil, egemenlik ve ulusal güvenlik meselesi olarak ele alıyor.
Sıkı Parti ne demektir?
“Sıkı Parti”, eleştiriyi bastıran, üyelerinden düşünmeden itaat isteyen veya yöneticilerin kişisel otoritesini koruyan parti demek değildir.
Gerçek anlamda sıkı bir devrimci parti; programına, emekçi halkın çıkarlarına, kamu kaynaklarına, örgüt ahlakına ve kolektif kararlarına karşı titiz davranan partidir.
Sıkılık aşağıya karşı baskı, yukarıya karşı hoşgörü biçimini aldığında devrimci niteliğini kaybeder. Disiplin, sıradan üyeler için katı; üst yöneticiler için esnek olamaz. Eleştiri halka ve üyeye kapatılırken kişisel otorite sınırsızlaştırılamaz.
ÇKP kararının en önemli yönü, bu tehlikelerin bir bölümünü açıkça tanımlaması ve Partinin kendi kendisini yenileme yeteneğini, yani “öz devrim” anlayışını gündeme getirmesidir.
Ancak kararın gerçek tarihsel değeri uygulamada ortaya çıkacaktır. Ölçüt; yalnızca Parti denetiminin genişlemesi değil, emekçi halkın yönetime katılımının ve denetiminin güçlenmesi, özel sermayenin siyasal iktidar üzerindeki etkisinin sınırlandırılması ve sosyalist mülkiyet ilişkilerinin geliştirilmesi olacaktır.
ÇKP’nin kararı bu bakımdan hem bir güç gösterisi hem de ciddi bir alarm işaretidir. Parti, kendi içinde büyüyen bürokrasi, kariyerizm, klikleşme, yolsuzluk ve kişisel otorite sorunlarını açıkça kabul etmektedir.
Bu belge ne “Çin liberalizme yöneliyor” biçimindeki Batı merkezli beklentilerle ne de “belli çelişkiler çözülmüştür” biçimindeki yüzeysel bir övgüyle okunabilir.
Çin’deki temel mücadele; sosyalist siyasal iktidarın piyasa ilişkilerini ve sermayeyi denetleyip dönüştürmesi ile bu ilişkilerin zaman içinde Parti ve devlet yapısını içeriden dönüştürmesi arasındaki mücadeledir.
ÇKP’nin “sıkı Parti” kararı, işte bu tarihsel ve sınıfsal mücadelenin yeni bir aşamasını ifade etmektedir.
Resmî kaynaklar:
