Kopup yalnızlığımdan
Kopup sonsuzluğumdan
Gurbete kaçacağım
Gurbete tükenmeye
Antik Yunan’da ki Polis (site devleti) sistemi, ekonomik temelde kendine yeterliliğe dayanıyordu. Bu ekonomik yapı ekonomik ilişkilerin gelişmesi ve servet sınıfının ihtiyaçlarının karmaşıklaşması, zenginliğin ve üretimin artmasına imkân tanımayan yapısı nedeniyle çözülmüş ve çöküşe geçmişti. Bu çözülüşün sonucunda site devletlerinin boyutlarını aşan yeni bir devlet modeli ortaya çıktı. Yeni dönemin devlet biçimi; Makedonya Krallığı ve Roma İmparatorluğu benzeri monarşilerdi.
Büyük İskender namlı Makedonya Kralının başat vaadi zenginliğin paylaşılmasını talep eden isyanların kararlılıkla bastırılacağıydı. Bu yanıyla site devletlerinde ortaya çıkan yurttaşlık kavramı ve demokrasi fikri rafa kaldırılmış oluyor, insanlar hayatları üstünde tasarrufta bulunma imkânından yoksun kalmış oluyordu. Zengin sınıfların temsilcisi bir despotun izin verdiği ölçüde yaşayabilen yığınlara dönüşüyorlardı.
Site devletlerinin çöküşüyle birlikte felsefede Helenistik dönem olarak anılan bir devir ortaya çıkıyordu. Bu dönemin temel karakteristiği; bireyin siyasi kararlara katılımının artık mümkün olmadığı, yani yurttaşlık niteliğini kaybetmesiydi. Bu dönemin en başat figürlerinden biri, artık işlevsizleşmiş bireyin varoluşuna; umutsuzca anlam katma çabasında olan Epikür’dü. Ona göre insan kısa hayatını mümkün olduğu kadar mutlu bir şekilde yaşamalı ve bunu başarabilmek için de kader karşısında ilgisiz kalmalıydı. Bireyin yönetimde artık söz sahibi olmadığı bu dönemde Epikür mealen: Kendi irade ve isteğinle değiştiremeyeceğin şeylerin karşında ilgisiz kal ve siyaseten uzak dur, diyordu.
Tarihte bireyin yönetim süreçlerine katılımının ve değişime dair umut ve inançlarının yok olduğu dönemlerde antik Yunandakine benzer bir hazcılık, kadercilik ve bireyciliğin ortaya çıktığını görüyoruz. İnsan kendini tamamen işlevsiz, her hangi bir şeyi değiştirmeye muktedir olmayan güçsüz bir varlık olarak gördüğünde bencilce bir haz arayışına girip etrafında olup bitene tamamen ilgisiz kalır. Kendini naçar hisseden birey güvenlik ihtiyacını ise tanrılardan dilenir. Dinsellik ve mistifikasyon böylesi dönemlere damgasını vuran bir diğer eğilimdir.
Yazının başlığına çıkardığımız “tarihin sonu” sözcüğü, bu yazı bağlamında süslü bir metafor değil, bir akademik yazının ismi. Amerikalı akademisyen Francis Fukuyama 1990’ların başında kaleme aldığı bu çalışmasında doğu blokunun dağılması ve Sovyetler Birliği’nin yıkılışının ertesinde liberal demokrasinin kesin zaferini ilan ettiğini ve gelişmenin artık sona erdiğini bildiriyordu.
Yazar, Hegel ve Marx’ın toplumsal dönüşümlerin ilerleyişi hakkında vaaz ettikleri, tarihsel ilerlemeci metodu kullanarak kapitalist üretim ve toplumsal modelinin kaçınılmaz son, insanlığın yararına en uygun sistem olduğunu ve tarihin bu önermeyi haklı çıkardığını iddia ediyordu. Bu yazıyı; iki büyük düşünürün fikirlerinin, bağlamından kopuk, güncele dair bir indirgemesi olarak değerlendirerek geçiştirebilirdik ancak, kapitalist muktedirler bu tezi artık sorgulanamaz bir dinsel metin gibi tüm dünyaya dayattılar. Bu fikir son 30 yılda işlene işlene bir galat-ı meşhura dönüştü. Antik Yunan’da ki gibi bireyler var olan kadere boyun eğmek, Kapitalist tüketim ekonomisinin tadını çıkararak hazza gömülmek ve kendi menfaatini maksimize etmek dışında başka bir alanın bırakılmadığı bir hayata inandırılıyordu.
Bu eğilimin özellikle günümüz orta sınıflarında çok güçlü olduğunu görüyoruz. Kendi menfaatinin ve hayatının biricikliğine iman etmiş, toplumsal yaşamla bağlarını koparmış bu kişiler, verili düzenin değişmeyeceğine de o ölçüde inanıyor görünüyorlar. Belki bir iki kozmetik değişim ama büyük anlatıların öncülük ettiği dönüşümler onlar açısından dünyevi cennet kadar hayalci inanışlar.
Tüm dünyada yaşanılan, bu kitlelerdeki yılgınlık ve bireycilik durumu, ülkemizin yetişmiş ve nitelikli insan nüfusuna duyduğu ihtiyacın yakıcılığıyla daha akut bir soruna dönüşüyor. İyi yetişmiş, orta sınıflarımız soluğu batı Avrupa’nın ve kuzey Amerika’nın “müreffeh” ülkelerinde alıyorlar. Son on yılda, Türkiye’nin en iyi üç üniversitesinden( İTÜ, ODTÜ, Boğaziçi) mezun olan gençlerin %70’i yurt dışına yerleşmiş. Bu rakam ülkemizin çölleştiğinin açık bir ifadesi.
Şüphesiz son yirmi yıldır ülkemizin üstüne kâbus gibi çökmüş, din soslu kapitalist yağma rejiminin yarattığı tahribatta bu eğilimi güçlendiren bir diğer etken. Geniş halk kitlelerin bu rejime gösterdiği teveccühün nesnel sebeplerini anlayamamak giderek büyüyen bir nefrete sebep oluyor. Bu nefretle birleşen, değişime dair ümitsizlik, bencillik düzeyinde bireyciliğin bir erdeme dönüşmesi ve hayatın biricikliğine dair mistik boş inanç, orta sınıfların aidiyet duygusunu maalesef yok ediyor. Bu sözcükleri art arda dizmek kolay ancak yitirdiğimiz nitelikli nüfus, onca yıllık yatırımın yok olup gitmesi son derece üzücü.
Bu gidişi tersine çevirmek kolay değil ancak mümkün. İnsanların bireyciliği ve haz odaklı yaşam algısıyla bu aşamada kavgaya girişmek akıllıca olmayacaktır, çünkü bu eğilimi körükleyen bireyin kendini edilgen hissetmesidir. Toplumsal dönüşümlere dair umudunu yitirmesidir. Öncelik yılgınlıkla mücadeleye verilmeli, değişime, dönüşüme ve bir araya gelmiş(örgütlenmiş) toplulukların belirleyici gücüne dair inanç yeniden tesis edilmelidir.
Yazının başında alıntıladığım Yaşar Miraç’ın şiirinde dediği gibi bu gurbet hepimizi tüketecek yoksa.
Author Profile
![](https://yarinlar.com.tr/wp-content/uploads/2023/02/olgun-özden.png)